Reeds enkele decennia is het begrip competentie een heersend begrip in het onderwijs. Competentiewaslijsten werden en worden er echter vaak nogal ontvleesd geïnterpreteerd, niet in het minst bij beoordelingen van (toekomstige) leerkrachten of directeurs.

In Intervisie – hefboom voor kwaliteit (geschreven door mijn broer Stef Herman, uitgegeven door uitgeverij Politeia in samenwerking met de Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten) wordt competentie daarentegen levendig verbonden met vervolmaking, meesterschap, deskundigheid, vakmanschap en adequaat professioneel gedrag of professionaliteit.

De auteur schrijft (vanaf blz. 95): Het gevaar bestaat dat competentie een zeer werktuiglijke invulling krijgt, en dat men er iets van maakt dat kan worden geobjectiveerd en gekwantificeerd. Kwantitatieve maatstaven hebben spijtig genoeg de neiging om zelfstandige standaarden te worden en als beoordelingscriteria een eigen leven te gaan leiden. In plaats van indicatoren worden het dan af te vinken oogmerken en doelstellingen van een professionele praktijk.

Dit afvinkwerk heeft echter weinig met meesterschap te maken. Stef Herman haalt er een Kleengedichtje van Guido Gezelle bij: Denk aleer ge doende zijt, en doende, denk dan nog. Dit meesterlijk tekstje van meer dan 130 jaar oud past bij de aanbevelingen van de auteur i.v.m. meesterschap voor (toekomstige) sociaal werkers. (Mijn broer gaf jarenlang les aan de Arteveldehogeschool). Omdat zijn aanbevelingen evengoed kunnen dienen voor (toekomstige) lesgevers (en beleidsmensen, onderwijsdeskundigen en inspecteurs) of eigenlijk voor iedereen die wil leren, neem ik ze graag over in dit bericht van Onderwijs van nu tussen vroeger en later.

We lezen vanaf blz. 97:

1. Gun jezelf de tijd om jezelf te bemeesteren. Haast is dodelijk voor het leren van ervaringen, in functie van meesterschap. Ga ervan uit dat het minstens tien jaar duurt voor je op een complex gebied meesterschap hebt ontwikkeld.
2. Wees geduldig en lief voor jezelf. Progressief opgebouwd meesterschap is dikwijls niet het gevolg van iets dat moeizaam benaarstigd wordt, maar van iets dat men langzamerhand en ontspannen leert (nalaten) te doen. Probeer je ook niet te fixeren op wat minder goed lukt, maar trek je op aan wat je goed en steeds beter afgaat.
3. Durf gewoontedenken te doorbreken, en stuur je gedachten eens een nieuwe richting uit. Denk eens in paradoxen. Hoe kan ik iets in beweging brengen door stil te staan? Hoe kan ik me binden door los te laten? Hoe kan ik succes boeken door te falen? Hoe kan ik versnellen door af te remmen? Op die manier kunnen nieuwe inzichten ontstaan en komt er ruimte voor verwondering. Zo kunnen niet eerder bedachte oplossingen opborrelen, en vergroot je creatieve spanwijdte en vindingrijkheid.
4. Omarm je mislukkingen en bevrijd jezelf van faalangst. Missers zijn nog geen onvergeeflijke blunders. Ze worden dat pas wanneer je niet leert uit wat je verkeerd doet. Sta jezelf dus toe om je te vergissen en fouten te maken: je maakt ze niet opzettelijk en je kan er heel veel van leren. Je kan niet geduldig werken aan het ontwikkelen van meesterschap, als je niet je eigen (en ook andermans) imperfectie kunt accepteren. Virtuositeit verwerf je door steeds beter fouten te maken. Meesterschap is de vleesgeworden neerslag van goed verwerkte missers.
5. Heb vertrouwen in jezelf. Hoe groter je ervaringsrepertoire wordt, hoe beter je kan vertrouwen op je intuïtie. Tenminste wanneer je de moeite doet om via volgehouden reflectie van je ervaringen te leren.

Trage en echte professionalisering op de werkvloer op dergelijke manier? Ja graag, omdat kennisontwikkeling en handelen in het onderwijs de laatste decennia te veel uit elkaar zijn gegroeid. Vakmanschap van leraren heeft daarbij een ondergeschikte positie gekregen. Herwaardering van dat vakmanschap kan koude professionalisering en afvinkwerk van ‘definitief’ verworven (vrij algemene) competenties vervangen door lerende collegialiteit, loopbanen lang en nog veel langer. De onderwijsvloot zal er wel bij varen.

Denk aleer ge doende zijt, en doende, denk dan nog. (Guido Gezelle)