Soms worden met de beste bedoelingen onderwijsvernieuwingen in gang gezet die achteraf niet blijken te werken. We kunnen dit voorkomen door onszelf als leraren, directeuren en bestuurders vooraf te informeren over wat wel en niet werkt. Dit boek beschrijft veelvoorkomende misvattingen over onderwijzen en leren, waarmee we ons voordeel kunnen doen, zodat onderwijsvernieuwing ook leidt tot onderwijsverbetering, schrijft Marcel Schmeier over het recente boek Onderwijsillusies van Paul Kirschner, Carl Hendrick en Jim Heal. (https://telos-uitgevers.nl/boeken/onderwijsillusies/)

De voorbije decennia werd het onderwijs regelmatig geplaagd door opgelegde, onrealistische doelen en taken. Dit ging gepaard met een brede groei aan professionaliseringsinitiatieven. In het Rapport van de Commissie Beter Onderwijs (oktober 2021) lezen we daarover: (blz. 97) Op dit moment worden er in Vlaanderen heel wat (na)vormingen aangeboden maar niet allemaal van eenzelfde kwaliteit. Leerkrachten zien soms door het bos de bomen niet meer.

In het Rapport van de Commissie van Wijzen (december 2023) staat: (blz. 107) Het huidige aanbod van professionaliseringsinitiatieven in Vlaanderen is weinig transparant. Ook vallen soms vragen te stellen bij de inhoud en relevantie van het aanbod. De kwaliteit van wat wordt aangeboden is soms dubieus te noemen. Ook het rapport van de inspectie Onderwijsspiegel (maart 2024) waarschuwt: (blz. 149) Bovendien dreigt de verbreding van het ondersteuningsaanbod niet altijd bij te dragen tot verdieping: het risico om ‘van alles wat’ te plukken op de markt, en daarmee niet meer toe te komen aan duurzame verandering vanuit een duidelijke richting en visie, zet de professionalisering en ontwikkeling van het beleidsvoerend vermogen van scholen onder druk.

Deze problematiek komt ook aan bod in het boek Onderwijsillusies. We lezen op blz. 141 e.v.: Een innovatiecyclus verloopt meestal in voorspelbare fasen. Eerst verschijnt er een nieuwe aanpak, vaak met een pakkende naam en een overtuigend verhaal. Soms is het gebaseerd op degelijk onderzoek, maar meestal op sterk versimpelde interpretaties van complexe bevindingen. De innovatie verspreidt zich via beurzen en conferenties, sociale media en professionaliseringsbijeenkomsten, waarbij de eerste enthousiastelingen veelbelovende anekdotes delen. Scholen investeren vervolgens aanzienlijk in scholing, materialen en implementatie. Leraren worden aangemoedigd of verplicht de nieuwe aanpak in hun lespraktijk te integreren. Vaak komt het erop neer dat zij hun onderwijs moeten aanpassen aan de innovatie in plaats van de innovatie in te passen in hun lespraktijk. Daarnaast is er vaak te weinig ruimte om echt vaardig te worden. Wanneer de resultaten niet overeenkomen met de beloofde transformatie, wordt de innovatie losgelaten, of de schuld bij de leraar gelegd, of -vaker nog- vervangen door de volgende veelbelovende aanpak.

Om leerlingen, leraars, directeurs en bestuurders daar beter tegen te beschermen werd in Vlaanderen enkele jaren geleden het kenniscentrum Leerpunt (https://leerpunt.be/) opgericht. Bedoeling is de onderwijspraktijk te versterken via wetenschappelijke inzichten. In Nederland groeide het gelijkaardige Nationaal Kennisinstituut Onderwijs (https://www.nko.nl/). Door officiële instanties wordt steeds meer ingezien dat er best wordt opgelet met onderwijsillusies.

Hoe algemener onderwijsdoelen worden geformuleerd, hoe groter het risico dat iemand de vrijheid en tijd neemt om die doelen dubieus uit te leggen. Onlangs keurde het Vlaams Parlement echter duidelijke minimumdoelen goed voor het (buitengewoon) basisonderwijs. Wanneer overheden concreter worden i.v.m. de leerplicht om basisvaardigheden zoals lezen, schrijven en rekenen goed te kunnen verwerven, kan dit werelden openen voor leerlingen.

Van alles wat moeten plukken op de professionaliseringsmarkt? Geen goed idee volgens de auteurs van Onderwijsillusies. Als leerkrachten en directeurs worden benaderd als professionelen die in staat zijn om zelf na te denken en bewuste keuzes te maken wat hun verdere professionalisering betreft, zal er meer vrijheid zijn voor fris onderwijs met minder irrelevanties en planlast.