Een nieuw kwaliteitslabel is geboren: het Leerpunt-kwaliteitslabel (https://leerpunt.be/updates/detail/leerpunt-lanceert-kwaliteitskader-voor-leermiddelen). Het kwaliteitskader van Leerpunt kan steun bieden aan wie leermiddelen wil maken, kopen of verkopen.

‘Hoe meer mappen, hoe minder kwaliteit’, hoorde je de voorbije decennia wel eens zuchten in de wandelgangen. Voor het lager onderwijs pakten commerciële methodes graag uit met een uitgebreid assortiment aan handleidingen, wandkaarten, bordboeken, leerwerkboeken, zorgschriften, toetsmappen, gadgets enzovoort. Ook voor muzische vorming werden invulboeken voorzien. Kasten en banken begonnen uit te puilen en na elk schooljaar werden ettelijke hoeveelheden duur en nauwelijks beschreven papier in containers gekieperd.

Decennialang werden leermiddelen met erg wisselende en soms dubieuze kwaliteit op de markt gebracht, weliswaar ook met labels die meldden dat de verkochte leermiddelen accordeerden met een bepaald leerplan. De laatste jaren zijn veel leermiddelen, met invulboeken op kop, onder vuur komen te liggen.

Het zou niet eerlijk zijn om alle onderwijsproblemen toe te schrijven aan de commerciële leermiddelen van de voorbije decennia. Uitgevers moesten zich immers ook baseren op de toen heersende eindtermen en de wijze waarop die moesten worden bereikt. Directeurs en leerkrachten werden in die tijd min of meer geduwd richting ‘veilige’ methodes, want ze moesten op papier kunnen bewijzen dat ze werkten zoals de overheid hen voorschreef. Methodes boden die bewijslast aan. Steeds minder lesgevers maakten eigen lesmateriaal. Klikken, kopiëren en plakken wonnen terrein. Creativiteit en expertise vloeiden voor een stuk weg uit het onderwijs. De job van lesgever leek minder aantrekkelijk te zijn geworden.

In veel hedendaagse handboeken voor het lager onderwijs is er nog altijd een sterke focus op een uitgebreide lijst met generieke doelen en een meer bescheiden focus op doelen met concrete inhouden en vaardigheden die om een stapsgewijze, opbouwende of gestructureerde werkwijze vragen. Dit werd jarenlang zo voorgeschreven en gecontroleerd door de Vlaamse overheid. Het verwerven van essentiële, concrete lees-, schrijf- en rekenvaardigheden is onder druk komen te staan.

Maar onlangs zijn oude eindtermen vervangen door nieuwe, meer eenduidige minimumdoelen voor het (buitengewoon) basisonderwijs, waarbij er een ruimere aandacht wordt gegeven aan de basisvaardigheden lezen, schrijven en rekenen. De leermiddelenontwikkelaars zijn nu aan de slag gegaan om hun aanbod aan dit nieuwe gegeven aan te passen. Het kwaliteitskader van Leerpunt kan daarbij helpen.

Het zou goed zijn als schoolteams minder plan- of bewijslast worden opgelegd, ook wat het gebruik van leermiddelen betreft. Als ze doordacht zaken weglaten uit methodes om die te vervangen door ander of eigen materiaal is er meer vertrouwen nodig. Geen enkele methode, leermiddel of handboek – hoe sterk ook – kan de bezieling en professionaliteit van een leerkracht vervangen. Effectieve basisstrategieën kunnen met creativiteit overleven, ook zonder bordboek of methode.

Positief aan commerciële methodes is dat er meer uniformiteit mogelijk is, dat startende collega’s meer houvast kunnen hebben en dat men een vlotte overdracht kan organiseren binnen teams als iemand moet worden vervangen, wat op klasvloeren steeds vaker gebeurt. Het is praktisch om kant-en-klare lessen beschikbaar te hebben voor wie dit nodig heeft. Er is ook een ruim aanbod aan zinvolle digitale oefeningen gegroeid.

De overheid wil de planlast in scholen verminderen. Checken of bepaalde methodes effectief genoeg zijn, vraagt veel tijd, energie en expertise. Vaak kan men door de bomen het bos niet zien. Vertrouwen op dit nieuwe Leerpunt-kwaliteitslabel kan directeurs en leerkrachten ademruimte geven, zodat er meer tijd is voor andere belangrijke zaken, bijvoorbeeld het werken met de leerlingen zelf.